Seçim sistemi değişti: Yeni düzenleme ne getiriyor?

Almanya, bu yılki federal seçimlerde ilk kez yeni seçim sistemini uygulayacak. Oy pusulası değişmeyecek ancak Bundestag'daki milletvekili sayısı azalacak.

2002’den beri Bundestag’ın ideal büyüklüğü 598 milletvekili olarak belirlense de her seçimden sonra bu sayı arttı ve son seçimde 736'ya ulaştı. Artan maliyetler, alan sıkıntısı ve verimlilik kaybı nedeniyle hükûmet, SPD, Yeşiller ve FDP’nin oluşturduğu trafik ışığı koalisyonuyla seçim yasasında değişiklik yaptı. Anayasa Mahkemesi, reformun ana hatlarını onayladı ancak bazı düzenlemeler için geçiş süreci belirlendi.

Oy kullanma şekli değişmedi

Seçmenler eskiden olduğu gibi iki oy kullanacak. Birinci oy, seçim bölgesindeki doğrudan bir adaya, ikinci oy ise partilerin eyalet listelerine verilecek. İkinci oy, Meclis’teki sandalye dağılımını belirleyecek.

Seçmenler, iki oyunu farklı partilere verebilecek. Bu uygulama giderek yaygınlaşıyor. 1957’de yüzde 6,4 olan bu oran, 2021 seçimlerinde yüzde 25’e çıktı.

Yüzde 5 barajı ve temel mandat kuralı

Bir partinin Bundestag’a girebilmesi için yüzde 5 oy alması gerekiyor. Ancak en az üç seçim bölgesinde doğrudan aday çıkaran partiler, bu barajı geçemese de Meclis’e girebiliyor. Hükûmet bu istisnayı kaldırmak istedi ancak Anayasa Mahkemesi düzenlemenin devam etmesine karar verdi.

Bu kural sayesinde 2021’de yüzde 4,9 oy alan ancak üç seçim bölgesinde doğrudan milletvekili çıkaran Sol Parti (Die Linke), 39 vekille Meclis’e girebildi. Benzer şekilde Bavyera merkezli CSU da yüzde 5’in altında kalması hâlinde bu kurala bağlı olarak Meclis’e girebilecekti.

Bundestag 630 sandalyeye düşecek

Yeni sistemle Meclis’teki sandalye sayısı 630’a sabitlenecek. 299 vekil doğrudan seçim bölgelerinden, en az 331 vekil ise partilerin eyalet listelerinden seçilecek. Daha önce fazla doğrudan vekil çıkaran partilere verilen ek sandalyeler (dengeleme ve fazla sandalye) kaldırıldı. Böylece partiler, aynı oy oranıyla daha az milletvekili çıkaracak.

Kimler etkilenecek?

Yeni sistemde doğrudan seçim bölgelerinde en çok oy alan adaylar artık otomatik olarak Meclis’e giremeyecek. Eğer bir partinin ikinci oy oranı düşükse, seçim bölgesinde kazanan bazı adaylar Meclis dışında kalabilir.

Örneğin, bir parti bir eyalette 50 doğrudan vekil kazansa ancak ikinci oy oranına göre 48 sandalye hakkı elde etse, en düşük oyu alan iki vekil Meclis’e giremeyecek.

Tartışmalar ve hukuki süreç

Yeni sistem, özellikle CSU ve CDU tarafından eleştirildi. CSU, doğrudan vekil çıkarmasına rağmen yüzde 5’in altında kalırsa Meclis dışında kalma riski taşıyor. Eğer yeni düzenleme 2021 seçimlerinde geçerli olsaydı, CSU’nun doğrudan kazandığı 45 vekilden sadece 36’sı Meclis’e girebilecekti.

Anayasa Mahkemesi, sistemin anayasaya uygun olduğunu belirterek itirazları reddetti. Mahkeme, seçim bölgelerinde seçilen vekillerin yalnızca kendi bölgelerinin değil, tüm halkın temsilcisi olduğunu vurgulayarak reformu onayladı.

Seçim sistemi yeniden değişebilir mi?

CDU ve CSU, seçimleri kazanmaları durumunda mevcut seçim sistemini değiştirmek istediklerini açıkladı. Ancak koalisyon görüşmelerinde bu konunun tartışmalı bir başlık olması bekleniyor. Bundestag’ın küçültülmesi hedeflenirken, seçim bölgelerinin sayısını azaltmak gibi farklı öneriler de gündeme gelebilir.

Temel mandat kuralı (Grundmandatsklausel) nedir?

Almanya'da bir partinin federal parlamentoya (Bundestag) girebilmesi için uygulanan özel bir istisna. Genel olarak, bir partinin Meclis'e girebilmesi için ülke genelinde yüzde 5 barajını aşması gerekir. Ancak, temel mandat kuralı sayesinde bir parti, bu barajı geçemese bile en az üç seçim bölgesinde doğrudan milletvekili çıkardığında Meclis'e girebilir.

Bu kural, özellikle küçük partilerin tamamen dışlanmasını önlemek amacıyla getirilmiştir. Örneğin, 2021 seçimlerinde Sol Parti (Die Linke), yüzde 4,9 oy alarak barajın altında kaldı. Ancak üç seçim bölgesinde doğrudan milletvekili çıkardığı için 39 sandalye kazanarak Bundestag'a girebildi.

Yeni seçim yasasında hükûmet bu istisnayı kaldırmak istedi ancak Anayasa Mahkemesi düzenlemenin korunmasını zorunlu kıldı. Böylece temel mandat kuralı, Almanya'da seçim sisteminin bir parçası olarak kalmaya devam etti.