Uydu çöplüğü alarmı: Bilim insanları atmosfer için uyarıyor

Dünya yörüngesindeki uydu sayısı son yıllarda rekor hızla yükseldi. Aralık ortası itibarıyla SpaceX’in Starlink ağı 9 bin 347 aktif uydudan oluşuyordu. Şirketin planlarına göre bu sayı önümüzdeki yıllarda 42 bine çıkacak. Bu artış, uzay tarihinde görülmemiş bir uydu yoğunluğu anlamına geliyor.

Uzay çöpü büyüyen bir sorun

Yörüngeye gönderilen her uydu, görev süresi dolduğunda yeniden atmosfere giriyor. DLR’dan astrofizikçi Manuel Metz’e göre, atmosfere giren uydu kalıntılarının miktarı son yıllarda katlanarak arttı. On yıl önce yılda yaklaşık 100 tonluk bir girişten söz edilirken, bugün bu miktar 8 ila 10 katına çıkmış durumda.

Kontrolsüz bir atmosfer deneyi

Uyduların atmosferde yakılarak imha edilmesi uzun süre güvenli bir yöntem olarak kabul edildi. Ancak bu süreçte ortaya çıkan parçacıklar yok olmuyor. Yaklaşık 75 kilometre yükseklikteki mezosfer tabakasına yayılan bu kalıntıların etkileri neredeyse hiç araştırılmadı.

Metz durumu şöyle özetliyor:

Ne olduğunu tam olarak bilmiyoruz. Açıkçası şu anda Dünya atmosferiyle kontrolsüz bir deney yapıyoruz.

Binlerce ton kalıntı kapıda

Araştırma uyduları onlarca yıl görev yapabilirken, Starlink uydularının ortalama ömrü yalnızca beş yıl. Süresi dolan uydular atmosfere sokularak imha ediliyor. Bu hızla devam edilirse, önümüzdeki yıllarda 10 bin tondan fazla uydu kalıntısının atmosferde buharlaşması bekleniyor.

Üst atmosfer çok daha hassas

Yeryüzündeki kirlilikle kıyaslandığında bu rakamlar küçük görünebilir. Ancak Leibniz Atmosfer Fiziği Enstitüsü’nden Gerd Baumgarten, üst atmosferin son derece hassas olduğuna dikkat çekiyor.

Baumgarten’e göre, 75 kilometre yükseklikte bir ton maddenin yanması, yeryüzünde 100 bin ton kirleticinin salınmasıyla aynı etkiye sahip. Ayrıca alt atmosferde kirleticiler yağmur ve doğal döngülerle temizlenebilirken, üst atmosferde biriken maddeler uzun süre kalıyor.

Ozon deliği 2.0 ihtimali

Bilim insanları, uydu kalıntılarının üst atmosferde tam olarak neye yol açtığını henüz bilmiyor. Şimdiye kadar daha çok meteoritlerin getirdiği demir ve nikel gibi maddeler incelendi. Oysa modern uydular, atmosfere yeni ve alışılmadık bileşikler yayıyor.

Özellikle alüminyum dikkat çekiyor. Atmosfere giriş sırasında oluşan alüminyum oksit nanoparçacıklarının, zamanla ozon tabakasına ulaşarak tepkimelere yol açabileceği belirtiliyor. Yeni bir çalışmaya göre bu süreç, en kötü ihtimalle yeni bir ozon deliğine neden olabilir.

Daha temiz çözümler aranıyor

Bu riskleri daha iyi anlamak için ESA, 2027’de Draco adlı bir araştırma misyonu başlatmayı planlıyor. Amaç, uyduların atmosfere giriş sürecini ayrıntılı biçimde gözlemlemek ve daha çevre dostu uydu ile roket parçaları geliştirmek.

Uzmanlara göre alternatifler de masada. Uyduların uzayda geri dönüştürülmesi ya da yanmadan, kontrollü biçimde ıssız bölgelere düşürülmesi gibi yöntemler tartışılıyor. Ancak şu aşamada en büyük sorun, uydu sayısı hızla artarken çevresel etkilerin hâlâ yeterince bilinmemesi.